باستان شناس کیست؟ کارآگاهان شجاعی که در زمان سفر می نمایند!
به گزارش عکس پارسی، تا به حال فکر نموده اید که مردم هزاران سال پیش چطور زندگی می کردند؟ آن ها چه غذاهایی می خوردند، چه لباس هایی می پوشیدند و بچه هایشان با چه اسباب بازی هایی سرگرم می شدند؟ باستان شناسان مثل کارآگاه های باهوشی هستند که به جای پیدا کردن دزدها، در پی پیدا کردن رازهای زندگی پدربزرگ ها و مادربزرگ های خیلی قدیمی ما هستند. آن ها زمین را با دقت می کاوند تا قطعات پازل تاریخ را کنار هم بگذارند. در این مقاله مجذوب کننده، می خواهیم یاد بگیریم که باستان شناس (Archaeologist) دقیقاً چه کاری انجام می دهد و چطور می توانیم مثل آن ها یک ماجراجوی واقعی باشیم.
01
کارآگاهان تاریخ؛ وقتی زمین با ما حرف می زند!
تصور کنید یک کتاب قدیمی دارید که نیمی از صفحات آن گم شده است. باستان شناس کسی است که در پی آن صفحات گمشده در دل خاک می گردد. آن ها به جای ذره بین کارآگاه ها، از بیلچه و برس استفاده می نمایند. باستان شناسی (Archaeology) یعنی مطالعه گذشته انسان ها از روی چیزهایی که از آن ها به جای مانده است؛ مثل تکه های سفال، سکه های قدیمی یا حتی دیوارهای یک خانه که زیر خاک دفن شده است. باستان شناسان به ما می گویند که انسان ها چطور یاد گرفتند آتش درست نمایند یا اولین بار چطور خط را اختراع کردند.
02
مراحل کار یک باستان شناس؛ از نقشه تا موزه
کار یک باستان شناس از روی مبل خانه آغاز نمی گردد! آن ها اول باید مطالعه نمایند و بفهمند کجا ممکن است چیزی پیدا گردد. مراحل کار آن ها به این ترتیب است: 1. مشاهده و آنالیز (Survey): قدم زدن روی زمین و پیدا کردن نشانه هایی مثل تکه های کوچک آجر یا سفال. 2. حفاری (Excavation): کندن زمین با دقت بسیار زیاد (آن ها گاهی با یک مسواک خاک را پاک می نمایند!). 3. ثبت و یادداشت: نوشتن دقیق اینکه هر چیزی کجا پیدا شده است. 4. انتقال به آزمایشگاه و موزه: تمیز کردن اثر و نمایش آن برای مردم. آن ها هیچ وقت بدون اجازه و بی هدف زمین را نمی نمایند.
03
چرا کار آن ها برای ما خیلی مهم است؟
اگر ما ندانیم گذشته مان چه بوده، مثل کسی هستیم که حافظه اش را از دست داده است. باستان شناسان به ما یاری می نمایند تا به هویت ملی (National Identity) خود افتخار کنیم. وقتی آن ها یک کاخ قدیمی یا یک کتیبه را پیدا می نمایند، در واقع به ما نشان می دهند که نیاکان ما چقدر هنرمند و باهوش بوده اند. این کار باعث می گردد ما یاد بگیریم از آثار تاریخی کشورمان مراقبت کنیم و بدانیم که ایران یکی از قدیمی ترین و زیباترین تمدن های جهان را داشته است.
04
کشف اول: شهر سوخته، سرزمین شگفتی ها
یکی از عجیب ترین کشف های باستان شناسان در ایران، شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان است. 5000 سال پیش، مردم این شهر بسیار پیشرفته بودند. باستان شناسان در آنجا اولین چشم مصنوعی جهان و اولین انیمیشن (تصویر متحرک) روی یک جام سفالی را پیدا کردند! روی این جام، یک بز دیده می گردد که با چرخاندن ظرف، به نظر می رسد در حال پریدن روی درخت است. این شهر نشان می دهد که ایرانی های باستان چقدر در علم پزشکی و هنر جلوتر از زمان خود بودند.
05
کشف دوم: جیرفت و خطی که هنوز کسی نخوانده!
در نزدیکی شهر جیرفت کرمان، باستان شناسان تمدنی را پیدا کردند که بسیار ثروتمند بود. آن ها ظرف های سنگی بسیار زیبایی داشتند که رویشان شکل عقاب و پلنگ کنده کاری شده بود. جالب ترین چیز این است که در جیرفت لوح هایی پیدا شده که روی آن ها خط های عجیبی نوشته شده است. باستان شناسان هنوز نتوانسته اند این خط ها را بخوانند (Deciphering). شاید شما در آینده بزرگ شوید و به عنوان یک باستان شناس، اولین کسی باشید که راز این نوشته های 5000 ساله را کشف می نماید!
06
کشف سوم: مردان نمکی؛ مسافران زمان
در یک معدن نمک در زنجان، باستان شناسان پیکر افرادی را پیدا کردند که هزاران سال پیش در معدن کار می کردند و زیر آوار مانده بودند. چون نمک مانع فاسد شدن می گردد، بدن، لباس ها و حتی چکمه های آن ها سالم مانده است! این کشف مثل یک معجزه بود چون ما توانستیم دقیقاً ببینیم لباس های مردم در زمان هخامنشیان چه شکلی بوده است. این مردان نمکی (Saltmen) اکنون در موزه نگهداری می شوند و یکی از مهم ترین یافته های جهان برای شناخت زندگی کارگران قدیمی هستند.
07
یک بازی هیجان انگیز: باستان شناس خانه شوید!
می خواهید همین حالا امتحان کنید؟ یک جعبه بزرگ بردارید و داخلش را با شن یا خاک پر کنید. از بزرگترها بخواهید چند چیز مثل یک سکه قدیمی، یک تکه کوزه شکسته، یک کلید کهنه یا یک اسباب بازی کوچک را لایه های مختلف خاک پنهان نمایند. حالا شما با یک قاشق (به جای بیلچه) و یک قلم موی نقاشی (به جای برس) آغاز به حفاری کنید. یادتان باشد لایه به لایه پایین بروید و هر چیزی که پیدا کردید را با قلم مو تمیز کنید و در دفترچه تان بنویسید که در چه عمقی پیدا شده است. تبریک می گویم! شما اولین سایت باستانی (Archaeological site) خود را کاوش کردید.
08
وسایل مورد احتیاج یک باستان شناس چیست؟
برخلاف فیلم ها، باستان شناس ها همواره اسلحه یا شلاق ندارند! وسایل آن ها علمی و دقیق است: 1. نقشه و قطب نما: برای اینکه گم نشوند و جای دقیق حفاری را بدانند. 2. دوربین عکاسی: برای ثبت لحظه به لحظه کشف ها. 3. تراز و متر: برای میزان گیری دقیق ابعاد اشیاء. 4. کلاه لبه دار و ضدآفتاب: چون آن ها ساعت ها زیر آفتاب داغ کار می نمایند. 5. دفترچه یادداشت: مهم ترین وسیله آن هاست، چون باستان شناس بدون یادداشت، فقط یک آدم است که زمین را می نماید!
09
آیا باستان شناسان گنج پیدا می نمایند؟
این یکی از بزرگترین سوءتفاهم هاست! برای یک باستان شناس، یک تکه استخوان پوسیده یا یک دانه گندم سوخته از هزار سال پیش، می تواند به میزان یک کوه طلا ارزش داشته باشد. چرا؟ چون طلا فقط قیمت دارد، اما آن استخوان یا دانه گندم به ما می گوید که مردم آن موقع چه بیماری هایی داشتند یا چه چیزی می کاشتند. در واقع گنج واقعی برای باستان شناس، اطلاعات است. آن ها اشیاء را نمی فروشند، بلکه آن ها را به موزه می دهند تا همه جهان بتوانند از تماشا تاریخ لذت ببرند.
10
ارتباط با محیط زیست؛ باستان شناسی زیر آب!
آیا می دانستید برخی باستان شناسان غواص هستند؟ به این شاخه، باستان شناسی زیر آب (Underwater Archaeology) می گویند. آن ها به ته دریاها و اقیانوس ها می روند تا کشتی های غرق شده یا شهرهایی که به خاطر بالا آمدن آب زیر دریا رفته اند را پیدا نمایند. این کار بسیار هیجان انگیز است و به ما نشان می دهد که مسیرهای تجاری قدیمی در دریاها چطور بوده است. آن ها با لباس غواصی و پمپ های مخصوص مکش خاک، رازهای کف دریا را بیرون می کشند.
11
چطور در آینده یک باستان شناس شویم؟
اگر از حالا به این کار علاقه دارید، باید چند کار انجام دهید: اول، درس تاریخ و جغرافی را خیلی خوب بخوانید. دوم، سعی کنید کتاب های داستان تاریخی مطالعه کنید. سوم، همراه خانواده به موزه ها بروید و با دقت به اشیاء نگاه کنید. در دانشگاه باید رشته باستان شناسی را انتخاب کنید و یاد بگیرید چطور از ابزارهای علمی بهره ببرید. باستان شناسی شغلی است که به صبر و حوصله زیادی احتیاج دارد، اما وقتی اولین چیزی که هزار سال کسی آن را ندیده پیدا می کنید، تمام خستگی تان در می رود!
12
نتیجه گیری: باستان شناسی، شغلی برای قهرمانان زمان
باستان شناسان پل ارتباطی ما با گذشته هستند. آن ها بدون داشتن ماشین زمان، ما را به سفرهای دور و دراز می برند. با کوشش آن هاست که ما می فهمیم چه کسی هستیم و از کجا آمده ایم. به یاد داشته باشید که هر تمدنی که امروز می بینید، روزی به تاریخ می پیوندد و این باستان شناسان آینده هستند که درباره ما تحقیق خواهند کرد. پس بیایید از همین امروز یاد بگیریم که میراث فرهنگی (Cultural Heritage) کشورمان را دوست داشته باشیم و از آن مثل یک گنج واقعی محافظت کنیم.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران